Joan den abuztuaren 7an, Kolonbiak inflexio-puntu politiko bat bizi izan zuen. Bi hautagaien arteko aldea 250.000 boto baino apur bat handiagoa izan zen hauteskundeen ondoren, Abelardo de la Espriellak hartu zuen presidentetza, Pacto Históricoko Iván Cepeda garaitu ostean. Gertakari hori Amerikan eskuin populistako gobernuetarantz izaten ari den trantsizioaren azken kapitulua da, batez ere izaera presidentzialista duten gobernuetan; ziurrenik, horietan errotzen dira hobekien populismo horiek.
Bira hori hamarkada bat baino gehiagoko prozesu pendular erregional baten parte da. Eskuinerako lehen olatua 2015ean hasi zen, Mauricio Macrirekin Argentinan, eta 2016an Brasilen Dilma Rousseffen aurkako impeachmentarekin jarraitu zuen, 2018an Jair Bolsonarori bidea ireki ziona. Aldi hartan, gainera, eskualdeak norabide-aldaketa bizi izan zuen, modu desberdinetan, Ekuadorren, Txilen, Kolonbian, Uruguain, Guatemalan eta El Salvadorren, Nayib Bukelerekin; azken hori, Bolsonaro eta Trumprekin batera, populismo berriaren adibide nagusia da.
2020an pandemiaren etorrerak gizarte-ezinegona katalizatu zuen, eta mobilizazioek pendulua beste norabidean mugiarazi zuten. Gobernu progresistak sortu ziren Bolivian, Txilen, Hondurasen eta Perun. Azkenik, Lula da Silva Brasilgo gobernura itzuli zen, prozesu politiko eta judizial baten ondoren, eta Gustavo Petro iritsi zen Kolonbiako presidentetzara, herrialdearen historiako lehen ezkerreko agintari gorena.
Gaur egun, panorama berriro aldatu da, eta are gehiago lerratu da eskuin populistarantz. Mugimendu hori 2023an hasi zen, Mileirekin Argentinan, Noboarekin Ekuadorren eta Peñarekin Paraguain. Aurrerakadak jarraitu zuen Panaman, Txilen eta Bolivian; Donald Trump AEBetako presidentetzara itzuli zen, eta Venezuelan esku-hartze militarra gertatu zen, Delcy Rodríguez behin-behineko presidente utzi zuena. Keiko Fujimorik Perun eta de la Espriellak Kolonbian irabazi ondoren, Latinoamerikako mapa ia kolore bakarreko bloke bat da. Salbuespen bakarrak Claudia Sheinbaum Mexikon eta Lula Brasilen dira, eta azken horrek, aste gutxi barru, Flavio Bolsonaroren —Jairen semearen— hurrengo erasoaldiari aurre egin beharko dio.
Kolonbiako aldaketa sinbolikoa da. Lorpen garrantzitsuak izan arren —inflazioa erdira jaistea, pobrezia arintzea eta gutxieneko soldata bikoiztea; nekazaritza-arloan milioi bat hektarea baino gehiago formalizatzea, adinekoen pentsio-estaldura hirukoiztea eta lurralde nazionalaren % 42 —Amazonia barne— meatzaritzaren eta petrolioaren aurka babestea—, Petrok eta Cepedak, Pacto Históricoko buruzagi gisa, ez zuten lortu hauteskundeetan beren oinarriak behar adina mobilizatzea.
Presidente berriak kargua hartu eta hilabete eta erdira, kontraste instituzionala erabatekoa da. Bat-bateko 200 dekreturekin, administrazioak aurreko bermeak desegiteari ekin dio. Horren ondorioz, % 90 murriztu dira kolektibo indigena, afro-ondorengo eta nekazarientzako baliabideak, kultura- eta hezkuntza-programak geldiarazi dira, eta Santurbán bezalako paramoen babesa indargabetzen hasi da.
«Esku gogorraren» erretorikak gatazka armatuko tentsioa berpiztu du. Aurretik irekitako bake-mahaiak eteteko eta Bakerako Justizia Bereziaren sistema mugatzeko iragarpenak, presio militarraren igoerarekin batera, liskarrak piztu ditu, eta konfinamenduak eta behartutako lekualdatzeak izugarri ugaritu dira. Iraganean ere porrot egin zuen politika horrek, eta orain talde armatuek 28.000 kide baino gehiago dituzte, 500 udalerri baino gehiagotan eta 32 departamentuetatik 30etan barreiatuta. Bide horretan, herritarrak dira, batez ere landa-eremuan, literalki bi su edo gehiagoren artean bizi direnak. Nazioartean, bira erabatekoa da: Israelekin lerrokatzea, enbaxada Jerusalemera eramatea eta Hegoafrikak Nazioarteko Justizia Auzitegian genozidioagatik aurkeztutako demandari babesa kentzea.
Meatzaritza eta fracking-a sustatzeko proposamenean, komunitate etnikoen Aurretiazko Kontsultarako eskubidea berrikustea planteatzen du, eta horrek ingurumen-arrisku handiak ekarriko ditu paramoetan eta erreserbetan. 2027rako 635 bilioi pesoko aurrekontua proposatzen du (2026an, 547), ondarearen gaineko zergak kenduz, inbertsioak murriztuz eta funtzionamendu- eta zor-gastua handituz; hori guztia, abuztuko lurrikararen ondorengo berreraikuntza egiteke dagoela. Pribatizazioen arriskuaz ohartarazi da, kanpainako estrategak Ecopetrolen goi-zuzendaritzan izendatu baitituzte; aldi berean, oposizioaren aurkako presio politiko eta juridikoak areagotzen ari dira, eta ikasleen protestetarako polizia-protokoloak aldatzea proposatu da.
Mundukide Fundazioak, gaur egun, Brasilen, Ekuadorren eta Kolonbian jarduten du Latinoamerikan, garapen sozioekonomikoko prozesuetan, erreferente diren mugimendu eta plataforma sozialekin batera: Brasilen, Lurrik Gabekoen Mugimenduarekin, eta Kolonbian, Recicladores de Oficio elkartearekin edo Pastos herriko Emakume Indigenekin, besteak beste.
Denbora tarte labur honetan, Kolonbiako kolektibo horiek gobernu-aldaketak sortutako ziurgabetasun eta beldurretik lorpen sozialetan atzerakada garai bat bizitzen ari direla ziur egotera igaro dira, eta erresistentzia-estrategia bat hartu dute, ziurrenik desobedientzia zibil baketsuko eta ez-lankidetzako ekintzak iragartzen dituena.
Aurreko aldietan gertatu zen bezala, gobernu populista horiek eskuin tradizionalarekin eta kapitalarekin sortzen dituzten barne-kontraesanek, eta batez ere gizarte-mobilizazioak, irekiko dituzte etorkizuneko aldaketetarako aukerak. Hala ere, testuinguru honek aldagai berriak ditu, hala nola Estatu Batuen esku-hartze militarra edo Nazioarteko Lankidetzaren hondamena, lehen kolektibo horiei laguntza eman ziezaiekeena.
Egoera honetan, are garrantzitsuagoa da Mundukideren ekintzari eustea. Gure prozesuak berrikusi behar ditugu, jarduerei eutsiko diegula eta, aldi berean, gurekin lan egiten duten pertsona guztien segurtasuna bermatuko dugula ziurtatzeko, baita garapen sozioekonomikoko gure prozesuetan erresistitzeko modu berriak bilatzeko ere.
Erresistentzia horretan, balio handia hartzen du euskal gizarte osoaren ekintzak, baina bereziki lan kooperatiboaren munduarenak; gure jardun-eremuan oso aitortua da, eta bere printzipioetako bat Elkartasun Unibertsala da. Printzipioak gure gida dira, baina abstraktuak izan ez daitezen, ekintza zehatzen bidez elikatu behar ditugu etengabe. Datozen urteetan hori egiten dugun ala ez, horrek zehaztuko du, seguruenik, gure nortasuna, eta agian baita gure etorkizuna ere.
Jose Luis Lejardi Bernaola_Mundukideko kooperantea
